tin & thư | chuyên đề | tác phẩm mới | tác phẩm của tháng | đối thoại | tác giả | gửi bài | góp ý |
sinh hoạt
đối thoại
Thơ ca và chính trị [2]  [đối thoại]

 

Chính trị, trong việc phát động các cuộc thi theo những đề tài, đã phủ đầy những bài thơ đăng báo ở Việt Nam một thời, làm người đọc mệt mỏi. Sự nổi dậy của dân tộc vào một sáng thu vàng, khi rơi vào tay những người Cộng sản trở thành nguồn cảm hứng rực đỏ cho các nhà thơ, bội thực đến mức thành ngán ngẩm với một số người đọc. Một phần thơ Việt hiện vẫn đang là những hào quang của người thắng trận và những phẫn uất tù đày của phe thua trận sau cuộc nội chiến tai ác. Mãi đến mấy mươi năm sau hòa bình, Thơ vẫn cứ là chiến thắng đẫm máu đấy. Khi xã hội Đổi Mới về kinh tế, và nhất là khi cảm quan Hậu Hiện Đại xuất hiện, bắt đầu mỉa mai nhiều thứ, không khí chung mới thực sự thoát ra khỏi những đấu tố tâng công.

Chính trị được làm nên từ máu của cuộc chiến nên nó phản ánh một sự thật đáng buồn. Biết bao cuộc đời, bao nhiêu số phận bị bỏ qua. Không có bi ca, chỉ có tráng ca, Thơ Việt trở nên vô tâm và tàn ác. Thậm chí ngay cả hiện tại, chứng kiến những cuộc nổi dậy oan khuất vì mất đất mất nhà, tù oan, bị đàn áp vì thể hiện lòng yêu nước, Thơ Việt chưa bao giờ làm được chức năng của mình. Các nhà thơ chỉ sám hối như những ông quan, chỉ lên tiếng khi mình đã hết thời. Nhưng những tình cảm tự nhiên không có thật thì lời sám hối ấy có mấy người tin, nói gì đến Thơ hay? Vài ba bài thơ có vẻ hơi liều lĩnh được các nhà thơ chính thống viết ra trong thời điểm lúng túng của chính trị, chỉ phủ hào quang cho tác giả về sự dấn thân chứ không bao giờ làm thay đổi được cái bầu không khí ngột ngạt của sự toàn trị. Trừ Bùi Minh Quốc ra, các tác giả cỏ vẻ ngược sáng ấy cũng chỉ được chứ chưa mất gì. Điều đó được giải thích là do niềm tin lưỡng tính của họ (nửa phẫn uất chưa được tin dùng, nửa tin tưởng vào sự tài tình sáng suốt của ai đó), nên không bao giờ các nhà thơ Việt đi đến cùng con đường mà người đọc tưởng họ đã chọn. Họ có thể xuất hiện ở diễn đàn này với cách nói khá riết róng, nhưng ở diễn đàn khác thì khéo léo hơn hay chấp nhận bị biên tập. Ngay cà các tác giả trẻ hiện nay, việc phấn đấu vào Hội Nhà Văn vẫn làm cho một số họ nửa ngượng ngùng nửa tự hào. Chính trị ở Việt Nam đang phá hủy mọi giá trị đạo đức, thì Thơ làm sao có thể thoát. Nhưng bi đát hơn là các nhà thơ vì muốn an toàn mà giả vờ ngơ ngác đã dẫn đến thông đồng với cái ác. Thơ Việt như một con dê già leo núi, được chính trị giả vờ khoác lên tấm áo da hổ, cố gắng tinh anh theo kiểu tinh ranh. Cái định hướng của chính trị làm thơ Việt đi từ mùa thu vàng đến mùa thu cách mạng, từ mùa thu cách mạng đến sự đổ vỡ niềm tin chỉ vì đói quá, nhưng vẫn hy vọng vào sự thay đổi từ những nhà chính trị. Liệt kháng bắt đầu từ miếng ăn thì làm sao có thể dẫn bạn đọc của mình đi đến đấu? “Tao tồn tại vì tao biết sợ”, các bậc trưởng thượng dặn dò như thế, và cứ thế, mọi thứ chỉ còn mong tồn tại yên thân.

Nhưng khi kinh tế khá hơn, các nhà thơ không phải ai cũng cần hưởng lương hay tem phiếu, thì bắt đầu xuất hiện sự hối tiếc. Sự oán giận này lúc đầu cũng chỉ xuất hiện ở những người bị chính trị bỏ rơi, nhưng sự sám hối nhanh chóng lan dần khi nó bắt đầu làm sang trọng cho một số người. Sau đó nâng tầm. Cái cay đắng về sự hủy diệt tàn ác văn hóa của cuộc cách mạng, những oan khuất thật sự của quá khứ... bắt đầu thành một ám ảnh dai dẳng. Như sự chuyển hóa trong một câu thơ Chế Lan Viên, khi ông chia tay cuộc tình của mình ở Hội An. Cái tên phố cũ FaiFo, đọc Việt hóa thành Phai Pho, đã thành: “Fephô, ta phe nào?... / Cái phe toàn nước mắt...” Dù là của cụ Chế, nhưng câu thơ tình ấy vẫn không nhiều người nhớ. Nhưng khi “cái phe toàn nước mắt” trở thành “Tôi đứng về phe nước mắt...” thì chữ “phe” ấy mang lại sự sang trọng cho tác giả mới của nó. Chính trị một cách “có hiểu biết” ở Thơ Việt mang lại sự nổi tiếng chứ không phải lúc nào cũng là “viết dưới giá treo cổ”. Vấn đề là biết điểm nhạy cảm, quá một chút hay lùi một chút đó là tùy giác quan của các thi sĩ nổi hứng muốn chơi dao. Nên cũng cần nhiều cái cái ngây thơ để khuất lấp bớt khi cảm thấy đã đủ độ nhạy cảm. Các thiếu nữ trẻ trung và không có quá khứ đã làm rất tốt nhiệm vụ này, họ ghi đè lên bóng tối một hình ảnh an ủi của ánh sáng, và dĩ nhiên họ được các đàn anh tung hô. Như thể những ngôi sao xuất hiện. Nhưng khi múi chanh hết nước, nó nhanh chóng bị bỏ rơi. Và một số đàn anh khác (thường vô danh hơn) lại xuất hiện ngậm ngùi cho sự chóng nở chóng tàn của các nhà thơ trẻ này, vờ như không biết rằng tất cả những cái đó đều là vòng xoáy của một kịch bản đang dẫn dắt hay định hướng của một bóng tối mới. Cái ánh sáng trong bóng tối, bóng tối trong ánh sáng này vừa đủ nhập nhoạng nhưng cũng vừa đủ vô hại, không đủ để đốt cháy thứ gì ngoài danh vọng của các nhà thơ, nên các cô gái thi sĩ này cũng nhanh chóng ngã vào các cuộc chơi danh vọng mới, và cũng có người bỏ cuộc chơi giải phóng tình dục lúc đầu vì e rằng nó ảnh hưởng đến vẻ đẹp nữ tính của phụ nữ phương Đông.

Nhiệm vụ của các nhà thơ Việt trong cuộc chiến chống lại bóng tối, chống lại cái ác, thật vắn số và không có tri kỷ.

Để giải cứu chính mình, cái ánh sáng không thành đám cháy ấy mau chóng tìm mọi thứ để trút vào, miễn là an toàn. Chút gió mây ngày nào được giải phóng bằng cách thay vào đó những hô hào chống tiêu cực và giải phóng phụ nữ, giải phóng trí thức. Nhưng giải phóng phụ nữ kiểu gì trong một xã hội mà con số phá thai lên đến hàng triệu ca mỗi năm? Giải phóng trí thức như thế nào trong một xã hội toàn bằng giả và một nền giáo duc ngập tràn tiêu cực? Và những cái đó đã không cứu nổi các nhà thơ. Nếu giới Blogger đang đi cùng phong trào đòi tự do thật sự, sự dấn thân của họ bắt đầu mang màu sắc cách mạng và tù đày thì các nhà thơ chính thống dũng cảm vẫn là một thiểu số, và vẫn khéo léo bằng những ý kiến lấp lửng hay giả vờ vắng mặt bằng những lý do chính đáng trong những sáng Chủ nhật vừa qua ở Hà Nội là minh chứng. Họ biết tất cả: sự điên rồ trong cuộc chiến của quá khứ, sự hèn nhát với ngoại bang trong hiện tại, sự tàn ác của các chính sách nhằm tước đoạt đất đai của người dân, một chế độ kinh tế hoàn toàn nhắm vào các nhóm lợi ích, sự bần cùng của người lao động với mức lương hài hước... Nhưng nó không thể vào Thơ, vì đơn giản họ an ủi rằng vẫn còn báo chí. Nhưng báo chí với khẩu phần ngày càng nhiều dinh dưỡng thì làm sao làm người đọc có thể hy vọng được gì? Chữ nghĩa đã thành vô vọng...

Để so sánh, dễ thấy các nhà thơ hay tuyên bố về bầu không khí chính trị hiện tại thường bị đày ra ngoài lề, làm một thứ vỉa hè rác rưởi và chịu sự phân biệt đối xử. Thơ bị bóp cổ và ngôn ngữ bị đánh hội đồng, nhưng như đã nói, nó cũng không gây nhiều phản ứng vì danh tiếng lẻ loi của nhà thơ cũng như sự khéo léo của các nhà chính trị dưới quá nhiều chiêu bài cười ra nước mắt. Thường là đánh vào các lợi ích vật chất để chia rẽ các nhà thơ với nhau. Những nhà thơ cỡ Hội Viên Hội Nhà Văn đang rải đều ở các địa phương cũng chấp nhận số phận loa phường. Một số giả vờ viết Blog thất thanh kêu cứu khôn khéo một cách khốn nạn cũng chỉ để hướng tới thêm một ít danh vọng hay tiền tài trợ. Ngày càng ít thấy một đẳng cấp như câu “ngày càng hiếm những câu thơ tuẫn tiết...” (Nguyễn Duy)

Hai cuộc xáo trộn xã hội thật sự là của người Ê-đê, Ja-rai ở Tây Nguyên và người Mông ở Điện Biên, sự đàn áp đã cần đến bàn tay bọc nhung của quân đội. Đã có máu đổ. Nhưng Thơ Việt vẫn không thấy đó là nguồn cảm hứng, lý do đơn giản rằng các thi sĩ không hề đồng cảm với những mất mát đó. Họ buông xuôi với cái ác, có lẽ vì họ nghĩ rằng Thơ cũng không thể đảo ngược điều gì. Chỉ có một cái gì đó đã chết thật sự trong lòng những người dân bản địa ngây thơ với những người làm nghề chữ nghĩa. Họ nhìn những thi sĩ nhạc sĩ từ xa thi thoảng vẫn bay vào dự các lễ hội như những người xa lạ, đôi khi cay đắng như những anh hề vì quần áo và nhiều thứ làm dáng trên người của các nghệ sĩ. Nhưng các nghệ sĩ thì lo say sưa uống rượu hay vờ nhảy múa nên cũng chẳng bao giờ để ý. Lúc tỉnh rượu thì còn phải lo rao giảng cho mấy anh nhà thơ nhà quê đang mê đắm siêu sao, và phải giả vờ bị đói thông tin. Những nhà thơ nhạy cảm hơn, ngày xưa còn xuống các buôn làng uống rượu tiêu sầu, giờ đành mặc áo lụa đứng nhìn từ xa. Họ không bao giờ muốn điều gì làm hỏng âm mưu thi sĩ của họ, nhưng vấn đề đã quá công khai vì thế họ không làm sao che được hành vi và sự vô ích của mình. Họ tiếp tục buông tay trước những xâm lăng văn hóa đóng vai cải biên hay nghiên cứu của các học giả chỉ biết tiếng phổ thông xuất thân từ các hội đồng lý luận sang trọng. Các học giả này không thể nói chuyện với các người bản xứ vì không biết tiếng nhưng vẫn có thể thay mặt họ phát biểu trên tất cả những tờ báo ở Việt Nam. Sự xâm lăng văn hóa này còn thô lỗ hơn với những cuộc di dân bừa bãi và không biết khi nào mới dừng. Thi sĩ không dám ghi lại những điều tồi tệ nhất mà họ từng biết. Sự cách tân hình thức của các nhà thơ chỉ là cách cho con dê núi già chui sâu hơn vào lớp da hổ được người ta khoác cho mà thôi. Sự cay đắng nằm trong phép ẩn dụ chứ không phải trong mạch máu của thi sĩ. Với rất nhiều bạn đọc, trong máu của họ chỉ chảy toàn đất sét.

Cái chết của Thơ được người ta quy cho thời đại tràn ngập thông tin. Nhưng không phải do tràn ngập thông tin mà người đọc không đọc Thơ, chỉ có điều là khi thông tin tràn ngập, lớp da hổ mới rơi xuống thành những con dê già ham ăn cỏ, ham giao phối và sợ bị lãng quên nên cứ chạy lẩn quẩn be he theo chân chủ.

 

 

------------------

Bài liên quan:

18.08.2011
[CHUYỆN VĂN NƯỚC TA] ... Hy vọng vẫn còn ở các nhà thơ vỉa hè, và một số nhà thơ chính thống khi mà họ ý thức được tuổi 18 đã là công dân cầm lá phiếu đi bầu cử, đã mặc áo lính vác súng ra trận nếu đất nước bị xâm lăng chứ không phải ngồi chờ xếp hàng mãi đến 35 tuổi vẫn còn được nhận danh hiệu hài hước xoa đầu vỗ vai nhà thơ trẻ, với vài ba chuyến xe đò miễn phí đến một nơi miễn phí và ăn những bữa ăn miễn phí... (...)
 
15.08.2011
[CHUYỆN VĂN NƯỚC TA] ... Nguyễn Hữu Hồng Minh trả lời phỏng vấn như thế ni... Còn Lê Thiếu Nhơn thì như vậy nè... (...)
 
25.03.2011
[CHUYỆN VĂN NƯỚC TA] ... Trong khi những người yêu văn chương khắp nơi đang “Tưởng niệm Phạm Công Thiện” - hiện tượng văn nghệ một thời - dù yêu dù ghét, dù coi ông là thiên tài hay chỉ là thứ lập dị phá hoại… - thì tất cả đều nhất quán ở một điểm: mọi hoạt động chữ nghĩa của Phạm Công Thiện là luôn ca tụng, xiển dương tinh thần tự do, kích thích và thôi thúc văn nghệ sĩ hướng về phía tự do, , thì văn nghệ sĩ Việt Nam hôm nay làm cái tréo ngoe như vầy... (...)
 
23.03.2011
[CHUYỆN VĂN NƯỚC TA] ... Lài lang thang trên net, đọc được đoạn sau đây trong bài “Muốn công bằng, phải công khai” của TƯỜNG DUY... Thấy tếu ghê, mời quý vị xem cho vui... (...)
 
14.03.2011
[CHUYỆN VĂN NƯỚC TA] ... Mình cứ “tấm tắc”... cười mãi khi đọc được cái câu nói rất chi là dân dã “Hỏi ngu bỏ mẹ!” trong truyện cười... “vãi đái” của bác Phùng Tường Vân đăng trên Tiền Vệ! Đến bây giờ nghĩ lại mình vẫn không thể nhịn được, vẫn bật cười “khanh khách”... (...)
 
08.03.2011
[CHUYỆN VĂN NƯỚC TA] Chuyện xảy ra một buổi tối tại một sân chiếu “phim phường”, Saigòn sau 1975. Trên màn hình bà con đang say mê theo dõi hình ảnh đất nước Liên Xô giàu đẹp, chợt một dòng nước “cần câu” nhẹ nhàng “lan toả” ... (...)
 
07.03.2011
[CHUYỆN VĂN NƯỚC TA] ... “Cây bút hội nhà văn nào - tác phẩm ấy”, thì cũng... đúng với cái tình cảnh của “cái nước mình nó thế”! Tức là, “những cây bút” mà ngày ngày bị/được “tưới” bởi cái thứ “nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa”, thì làm sao có thể cho ra “tác phẩm để đời”, hay nói như cụ Nguyễn Du, là “mua vui cũng được một vài trống canh”, được!... (...)
 
[CHUYỆN VĂN NƯỚC TA] ... Viết về ông Hồ Chí Minh / với những chuyện tình mùa Xuân, mùa Đông / còn nóng bỏng mặt giấy / và màu máu thắm đỏ, của ông ấy / thì có mà chết sớm / chém ngang lưng / it ra cũng “trảm giam hậu” / vì ông ấy chết rồi / nhưng còn để lại bao nhiêu là công an / Có đâu như Gia Long / như Lê Lợi / làm gì có công an văn hóa bảo vệ cho!... (...)
 
[CHUYỆN VĂN NƯỚC TA] ... nếu tác giả cuốn Dị Hương / hay tác giả cuốn Hội Thề / hay một hội viên nào khác của Hội Nhà văn Việt Nam / dám viết một bộ tiểu thuyết lịch sử / qua đó những góc cực kỳ khuất / trong tâm lý của Hồ Chí Minh / bị đem ra rọi... (...)
 
06.03.2011
[CHUYỆN VĂN NƯỚC TA] ... Ôi Hội Nhà văn lòng bao la biển cả / Dù hơn một lần Mẹ đã hồ nghi và cho người lên tận Đà Lạt theo dõi và điều tra tôi / tôi có điều kiện cảm thông hơn với những người điều hành Hội / nhưng tôi sốt ruột lắm rồi / Tôi phải lên tiếng vì Mẹ và cho Mẹ / Nhiều đồng nghiệp mọi miền... động viên... xoa đầu vỗ vai tôi cho thế là được... (...)
 
05.03.2011
[CHUYỆN VĂN NƯỚC TA] ... Không biết tự bao giờ, Hội Nhà Văn Việt Nam đem vào tranh luận những giáo điều định lượng, số đông, bảo rằng kẻ khen (chúng tôi) đông lắm, phe chê bai khác nào như “châu chấu đá xe”, có lẽ dần dần đang hình thành một thứ văn học kiến nghị, tệ hơn nữa một thứ văn học doạ dẫm mất rồi... (...)
 
[CHUYỆN VĂN NƯỚC TA] ... Hình như, đây không phải lần đầu dư luận lên tiếng về các hoạt động như kết nạp hội viên, trao giải thưởng... của Hội Nhà Văn VN, và bao giờ Hội cũng chọn cách im lặng, làm dư luận mệt mỏi mà mình vẫn an toàn... (...)
 
[CHUYỆN VĂN NƯỚC TA] ... Hầu hết những bài ca ngợi “Hội thề” & “Dị hương” đều viết theo “phương pháp luận bịt mắt bắt dê” kiểu Lê Thành Nghị. Như thế này, liệu người đọc có dám tin rằng Hội Nhà văn Việt Nam đang sở hữu một đội ngũ lý luận phê bình đích thực?... (...)
 
03.03.2011
[CHUYỆN VĂN NƯỚC TA] ... Câu chuyện kể ra đã hơi có mùi ẩm mốc, nhưng cũng cứ xin được có đôi lời : thưa đó chẳng qua cũng là một thứ hiện tượng “Đông Thi” đó thôi... (...)
 
[CHUYỆN VĂN NƯỚC TA] ... Nếu Nghêu Sò Ốc Hến là một vở tuồng hài “vĩ đại”, thì “vở đời Nghêu Sò Ốc... Sến” mà chúng ta luôn được chứng kiến trên cái “làng Việt Nam” thân thương, là một vở “kịch cỡm” vĩ đại! Ngao ngán thay!... (...)
 
02.03.2011
[CHUYỆN VĂN NƯỚC TA] ... Nhìn tấm hình ông Chủ Tịch HNVVN Hữu Thỉnh trao tặng giải thưởng tiểu thuyết cho tác giả Hội Thề Nguyễn Quang Thân, tôi thấy có một cái gì thật xiêu lệch, bất ổn trong thái độ của cả hai vị ấy... (...)
 
[CHUYỆN VĂN NƯỚC TA] ... toan tính tuyệt tác / tưởng tượng chẳng ngán / đảo điên hắc bạch / lịch sử lật tung / tự trào dân tộc / báng bổ cha ông / liếm đít ngoại địch / thiên triều thần phục / thế dân bán nước / tuyệt tác tuyệt tác / giả(i) nhì giả(i) nhất / tuyệt tác tuyệt tác / tiền boa tới tấp... (...)
 
[CHUYỆN VĂN NƯỚC TA] ... “Hội thề” không hẹn mà gặp, lại trùng với “tâm huyết” và dụng công của ông chủ tịch Hội nhà văn Việt Nam đang thực thi kế hoạch “kinh phí của nhà nước cấp cho các bác để o bế quan hệ với Trung Quốc”, “ Cái này nó liên hệ mật thiết tới... tiền”, nên tác phẩm này của Nguyễn Quang Thân bỗng như lân gặp pháo, như mèo gặp mỡ... dẫn đến giải thưởng cao nhất của cuộc thi tiểu thuyết, âu cũng là điều dễ hiểu vậy... (...)

 


Các hoạ phẩm sử dụng trên trang này được sự cho phép của các hoạ sĩ đã tham gia trên trang Tiền Vệ

Bản quyền Tiền Vệ © 2002 - 2018