tin & thư | chuyên đề | tác phẩm mới | tác phẩm của tháng | đối thoại | tác giả | gửi bài | góp ý |
sinh hoạt
đối thoại
Mona Lisa ở thế kỷ 20  [đối thoại]

 

Sau mỗi lần đi xem triển lãm mỹ thuật, chúng tôi thường kéo nhau đến một quán cà-phê để tán gẫu. Tôi để ý thấy có một vài ý tưởng mà bạn bè của tôi vẫn thường lặp lại trong những cuộc tán gẫu đó: “Để cảm thụ được tác phẩm mới, thì người xem phải có trình độ.” Và: “Người ta cứ tranh cãi nhau mãi về cái đẹp, chẳng qua là vì họ có sự chênh lệch về trình độ.”

“Trình độ” ở đây thì hẳn là trình độ thẩm mỹ trong lãnh vực tạo hình, vì biết bao người có trình độ rất cao trong những lãnh vực khác, khi xem triển lãm mỹ thuật đương đại thì vẫn chẳng cảm thụ được gì, thậm chí họ cảm thấy bực mình, vì họ thực tình yêu thích những loại tranh thương mại rất “lá cải”.

Thế nhưng, trình độ thẩm mỹ trong lãnh vực tạo hình (cũng như trong các lãnh vực nghệ thuật khác) lại không phải là một thứ tiêu chuẩn khách quan và phi lịch sử. Một người có trình độ thẩm mỹ tuyệt hảo ở thời Phục Hưng như Leonardo da Vinci (1452-1519) thì có thể có sự cảm thụ cực kỳ thâm thuý đối với mỹ thuật của các hoạ sĩ tiền bối của ông hay đương thời với ông; nhưng giả sử ta đi ngược thời gian, đem bức tranh lừng danh Nude Descending a Staircase No.2 của Marcel Duchamp (1886-1968) về thời Phục Hưng và trình cho Leonardo da Vinci xem, thì chắc chắn ông không thể nào cảm thụ nổi. Chắc chắn qua cái nhãn quan thẩm mỹ Phục Hưng tuyệt hảo của mình, Leonardo da Vinci cau mày: “Cái này là cái quái gì vậy?”

 

 

Trừ khi Leonardo da Vinci là một đấng tiên tri siêu phàm, ông không thể nào có được một thứ trình độ thẩm mỹ vượt thời gian để cảm thụ cái đẹp mỹ thuật sau ông 4 thế kỷ. Ngược lại, Duchamp và chúng ta có vô số điều kiện để nghiên cứu những cái đẹp đã diễn ra trong lịch sử, do đó Duchamp và chúng ta đều có thể thưởng thức các tác phẩm của Leonardo da Vinci và của các nhà danh hoạ khác từ thời Phục Hưng cho đến hậu bán thế kỷ 20. Nói đúng hơn, vì Duchamp qua đời năm 1968, nên chắc chắn ông còn “thua” chúng ta trong việc cảm thụ những tác phẩm xuất hiện trong ba thập niên cuối cùng của thế kỷ 20 cho đến những năm đầu thế kỷ 21.

Nhiều người tin rằng có một thứ cảm quan thẩm mỹ phổ quát và vĩnh cửu, và sự dị biệt giữa các tác phẩm thuộc các thời đại khác nhau chẳng qua chỉ là sự dị biệt trong cách thể hiện.

Tôi cho rằng niềm tin đó là quá ngây thơ. Không thể nào lại có một thứ cảm quan thẩm mỹ phổ quát và vĩnh cửu. Rõ ràng giữa Leonardo da Vinci và Marcel Duchamp có sự dị biệt toàn triệt ở cảm quan thẩm mỹ, chứ không phải chỉ ở sự khác nhau trong cách thể hiện.

Ta hãy thử so sánh bức tranh Mona Lisa (c. 1503-1506) của Leonardo da Vinci và chính bức tranh ấy đã chuyển hoá qua cảm quan thẩm mỹ của Marcel Duchamp để trở thành bức tranh L.H.O.O.Q. (1919).

 

 

Duchamp đã dùng một bản in rẻ tiền của bức Mona Lisa và vẽ thêm một bộ ria mép và chòm râu dê vào khuôn mặt của nàng Lisa, rồi viết thêm dưới chân bức tranh các chữ “L.H.O.O.Q.” (đọc theo âm tiếng Pháp thì thành “Elle a chaud au cul”, nghĩa là “Cô ả bốc lửa trong cái hĩm”!).

Giả sử Leonardo da Vinci sống lại vào năm 1919 và nhìn thấy bức L.H.O.O.Q. của Marcel Duchamp, chắc hẳn ông phải té ngửa ra vì bị sốc!

Marcel Duchamp, cũng như những người đương thời với ông ở thế kỷ 20, trong đó có chúng ta, tất nhiên đều có điều kiện để cảm thụ cái đẹp trong tranh Leonardo da Vinci. Tất nhiên con đường nghệ thuật của nhân loại không thể dừng lại ở thế kỷ thứ 15, nhưng cái danh tiếng của bức Mona Lisa đã khiến cho rất nhiều người lầm tưởng rằng bức Mona Lisa là sự biểu hiện của cái đẹp mang tính phổ quát và vĩnh cửu! Chính vì thế, Duchamp đã sáng tạo ra bức L.H.O.O.Q. để làm cho người ta giật mình thức giấc từ cơn trường mộng ngây thơ ấy.

Sau Marcel Duchamp, nhiều hoạ sĩ khác bắt đầu làm cho hình ảnh Mona Lisa chuyển hoá qua những góc nhìn mới mẻ khác nữa. Năm 1930, Fernand Léger (1881-1955) vẽ bức La Joconde aux clés, với xâu chìa khoá, hộp cá mòi và các vật dụng thời hiện đại trong một cấu trúc lập thể:

 

 

Năm 1954, Salvador Dali (1904-1989) tự hoạ chân dung qua một hình ảnh Mona Lisa siêu thực, với bộ ria vểnh ngược và cặp mắt lồi của chính Dali:

 

 

Từ khi Marcel Duchamp qua đời (1968) cho đến nay, có nhiều hoạ sĩ khác đã tái hiện bức Mona Lisa qua cảm quan thẩm mỹ mới mẻ của họ. Ta hãy cùng thưởng thức vài bức.

Năm 1975, José de Guimarães (sinh năm 1939), hoạ sĩ Bồ-đào-nha, đã thực hiện bức La Gioconda Negra, dưới hình thức lai ghép hội hoạ hai chiều và điêu khắc ba chiều. Trong đó, Lisa là một người đàn bà da đen:

 

 

José Manuel Merello, hoạ sĩ Tây-ban-nha (sinh tại Madrid năm 1960) cũng vẽ Mona Lisa như một người đàn bà da đen trong bức La Gioconda Negra de Leonardo, với một phong cách mang ảnh hưởng của Picasso:

 

 

Năm 1983, Jean-Michel Basquiat (sinh tại Brooklyn năm 1960; mất năm 1988) vẽ bức Mona Lisa, đem người đẹp vào vị trí của George Washington trên nền tờ đô-la Mỹ, với phong cách Pop Art rất gần với lối vẽ graffiti:

 

 

Năm 1998, Yasumasa Morimura (sinh năm 1951 tại Osaka) vẽ chân dung chính mình (hoạ sĩ là một người đàn ông!) qua hình ảnh Mona Lisa (một người đàn bà). Đó là một bộ tranh gồm 3 bức, dưới nhan đề Self Portrait as Art History. Trong đó, thú vị nhất là bức thứ nhì, "Mona Lisa in Pregnancy", với Lisa ngồi trần truồng mang bụng chửa; và bức thứ ba, "Mona Lisa in the Third Place", với cái bụng chửa mở toang ra như trong sách giải phẫu học:

 

 

 

 

Tôi xin cầu chúc linh hồn Leonardo da Vinci, nhà danh hoạ Phục Hưng, nếu có dịp du hành xuống trần gian cuối thế kỷ 20, sẽ không giận hờn, mà mỉm cười cảm thông và tìm hiểu xem hậu thế đang làm gì vậy.

 

 

-------------------

Các bài liên hệ:

04.12.2008
... Nếu thông điệp ấy là lời báo động về một đời sống bị cơ giới hoá, bị tràn ngập bởi máy móc, thì thông điệp ấy không có gì mới mẻ... Tôi đoán Lê Quảng Hà muốn đưa ra một thứ thông điệp khác... (...)
 
... Vẽ là nhu cầu bộc lộ tâm trạng của hoạ sĩ và đó là sáng tạo tự do, không thể đóng khung mọi hành động sáng tạo vào một “khuôn khổ” chung nào đó. (Dù rằng hành động đó chỉ có thiện ý vì cái đẹp đi chăng nữa). Bởi nếu thế thì chỉ cần các “Chính ủy” chỉ đạo là đủ, cần gì đến suy nghĩ của các nghệ sĩ nữa... (...)
 
02.12.2008
... Cái đẹp là một khái niệm mở, tạo ra những vẻ đẹp biến hoá không ngừng trong nghệ thuật nói riêng và trong đời sống nói chung. Vì thế, sự bắt chước rập khuôn, tuân theo những nguyên tắc của người đi trước để làm công việc sáng tạo và thẩm định giá trị tác phẩm hôm nay, là dấu hiệu tiêu vong của nghệ thuật... (...)
 
Để góp tư liệu cho cuộc đối thoại về Triển Lãm “MÁY” của Lê Quảng Hà, anh Phạm Long từ Hà Nội đã gửi đến Tiền Vệ một số ảnh do anh chụp được ngay tại Viện Geothe trong ngày khai mạc cuộc triển lãm (24.10.2008)... (...)
 
01.12.2008
... “Người khác”, và cả “chính mình” trong tranh anh, đều trở thành những hình nhân dị dạng, ma quái, nhiều khi mang dáng dấp dã thú, với những cái nhìn đau đáu, xỉa xói hay đanh lạnh, tồn tại bên nhau, nhiều khi kết dính vào nhau nhưng mỗi người vẫn là một cõi tách biệt, nặng trịch... (...)
 
30.11.2008
... Người mẫu của ông phần lớn đều xấu, da thịt bèo nhèo, không có vẻ gì quyến rũ cả. Thế nhưng tranh của ông vẫn đẹp... (...)
 
29.11.2008
... Chỉ căn cứ vào lập luận chung chung của Lê Thiết Cương trong bài “Mèo trông nhà”, tôi có cảm tưởng quan điểm thẩm mỹ của Lê Thiết Cương vừa lạc hậu vừa ngây thơ... (...)
 
28.11.2008
... Trong khi Cương có thể mãn nguyện với sự mất tự do của mình trong cái lồng son với những nguyên tắc, thì Cương lại đi trách cứ những người khao khát bầu trời sao không vào lồng để chia sẻ cùng anh sự tẻ nhạt đó... (...)
 
... Vẽ tranh nhưng tâm hồn anh vẫn đang lơ mơ cùng sắp đặt. Hà giống như một anh chàng trong chuyện cổ ra chợ mua một con mèo thật to khoẻ về để một công đôi việc vừa bắt chuột, vừa... trông nhà... (...)

 

 


Các hoạ phẩm sử dụng trên trang này được sự cho phép của các hoạ sĩ đã tham gia trên trang Tiền Vệ

Bản quyền Tiền Vệ © 2002 - 2018