thơ | truyện / tuỳ bút | phỏng vấn | tiểu thuyết | tiểu luận / nhận định | thư toà soạn | tư tưởng | kịch bản văn học | ý kiến độc giả | sổ tay | thảo luận | ký sự / tường thuật | tư liệu / biên khảo | thông báo |
văn học
Tác phẩm văn học lớn thì phải đơn giản? — "Giản dị" và "đơn giản": Liệu có nên sửa lại từ điển?

 

Lời toà soạn:
Bắt đầu từ tháng 8/2007, Tiền Vệ mở thêm mục “Thảo luận trong tháng”. Mỗi tháng, chúng tôi sẽ nêu lên một đề tài và mời bạn văn bốn phương cùng tham gia thảo luận. Đề tài thảo luận trong tháng 8 tập trung vào câu hỏi cụ thể như sau:
 
“Cho đến nay ở Việt Nam vẫn còn quan niệm cho rằng tác phẩm văn học lớn thì phải đơn giản để cho mọi người có thể hiểu và cảm nhận được. Ý anh/chị thế nào?”
 
Chúng tôi sẽ lần lượt đăng tải tất cả những ý kiến của bạn văn gửi về Tiền Vệ trong tháng này.

 

_____________

 

TÁC PHẨM VĂN HỌC LỚN THÌ PHẢI ĐƠN GIẢN?

 

Ý kiến của Phạm Chí Diệp

 

"Giản dị" và "đơn giản": Liệu có nên sửa lại từ điển?

 

Trong bài Sự thật, cách diễn đạt, "giản dị" và "đơn giản" của Đinh Bá Anh có một điểm khiến tôi lưu ý. Về hai từ "giản dị" và "đơn giản" anh cho rằng "tất cả các từ điển nên sửa lại". Lẽ dĩ nhiên là tất cả từ điển trên trái đất này đều luôn luôn cần được sửa lại nếu người ta có thể đưa ra những ví dụ đầy thuyết phục về những chỗ thiếu sót hay lệch lạc của chúng. Đinh Bá Anh đã đưa ra những ví dụ và lý luận như thế này:

Nếu ai còn [tin vào các từ điển] mà nghĩ rằng "đơn giản" và "giản dị" nói chung là không khác nhau thì hãy tham khảo các câu: Bác Stalin là người có tâm hồn giản dị (chứ không ai nói: Bác Stalin là người có tâm hồn đơn giản), hoặc: Súng AK có cấu tạo hết sức đơn giản nhưng bắn thì rất hiệu quả (chứ không ai nói: Súng AK có cấu tạo giản dị...). Tuy nhiên, nếu ta so: "Thép đã tôi thế đấy" là tác phẩm được viết bằng một bút pháp giản dị với: "Thép đã tôi thế đấy" là tác phẩm được viết bằng một bút pháp đơn giản thì nghĩa của hai từ "đơn giản" và "giản dị" là giống nhau (cùng một ý: không phức tạp, không rắc rối, không cầu kì, không màu mè, không thừa thãi...).

Trong ba ví dụ Đinh Bá Anh đưa ra, tôi thấy ví dụ thứ ba là hợp lý nhất. Trong "một bút pháp giản dị""một bút pháp đơn giản" thì nghĩa của hai từ "đơn giản" và "giản dị" là giống nhau, vì một bút pháp không phức tạp ("đơn" giản) cũng có nghĩa là nó dễ dàng (giản "dị").

Ví dụ thứ hai thì không thuyết phục, vì những điều ấy chẳng phải là những phát hiện gì mới cả. Hai từ "đơn giản" và "giản dị" có nghĩa tương đương, nhưng tất nhiên tuỳ ngữ cảnh mà người ta sử dụng cho thích nghi. Có lẽ Đinh Bá Anh đưa ra cái ví dụ này vì quên để ý đến sự khác nhau nho nhỏ giữa chữ "đơn" (không phức tạp) và chữ "dị" (dễ dàng). Khi người ta nói "Súng AK có cấu tạo hết sức đơn giản", thì từ "đơn giản" được dùng ở đây hiển nhiên là đúng, vì "cấu tạo" thì mang đặc tính "phức tạp" hay "không phức tạp" (đơn giản). Nhưng nếu người ta nói "Súng AK có cấu tạo hết sức giản dị", thì từ "giản dị" ở đây hiển nhiên là sai, vì "cấu tạo" không hề mang đặc tính "khó khăn" hay "dễ dàng" ("giản dị").

Còn ví dụ thứ nhất thì có lẽ là sai. Đinh Bá Anh cho rằng người ta nói "tâm hồn giản dị" chứ không ai nói "tâm hồn đơn giản". Tôi thử gõ "tâm hồn đơn giản" vào google.com thì thấy rất nhiều người đã nói thế. Xin chép lại đây một số ví dụ để Đinh Bá Anh và độc giả xem chơi:

 
Với một tâm hồn đơn giản, Thúy nghĩ, nàng sẽ an phận, hạnh phúc, bên một người chồng tốt, không phải là Toàn.
 
Về văn nghiệp của ông, tạp chí New York Times Book Review viết: "Bergen khám phá những gì xảy ra khi những tâm hồn đơn giản nhất đặt ra các câu hỏi lớn nhất".
 
Luôn có trong chị cảm giác man mác nhớ mùi đồng quê, hình ảnh không thể quên về người bà còng lưng khoác áo tơi, những tâm hồn đơn giản mà nồng hậu...
 
Ánh mắt của người con gái nhà nghèo, mồ côi cha này luôn luôn có "loáng lạ lẫm của tâm hồn đơn giản trung hậu trước những điều dữ dội, đe dọa từ cuộc sống."
 
Chỉ có điều, con bé tâm hồn đơn giản không sâu sắc, vô cùng lẳng lơ và biết yêu quá sớm.
 
Mặc dù hạnh bố thí dana là lời khuyên đầu tiên của Phật, đó không phải là một lời dạy đơn giản cho những tâm hồn đơn giản.
 
Bạn thật giống mình, những người thích đọc truyện đa số là những người có tâm hồn đơn giản thích chia sẻ...
 
Với một tâm hồn đơn giản, một cõi lòng vô tư, con những tưởng chướng ngại của đời mình là do hoàn cảnh ở bên ngoài tạo nên thôi.
 
Vùng đất Austin là nơi yên bình cho những tâm hồn đơn giản, bình dị...
 
Vì có cuộc sống đơn giản, trình độ học vấn thấp, và tâm hồn đơn giản, nên họ dễ tiếp nhận tinh thần phó thác.
 
vân vân...
 

Liệu có nên sửa lại định nghĩa của hai từ "đơn giản" và "giản dị" trong tất cả từ điển tiếng Việt không? Tôi nghĩ là không, vì các từ điển giải thích như thế thì nhìn chung là đúng. Người ta chỉ nên bổ sung những ví dụ chính xác về cách dùng hai từ mang ý nghĩa tương đương này ở những ngữ cảnh khác nhau một cách thích nghi. Ai cũng thấy, ngay cả những chữ như "ba, má" và "bố, mẹ", tuy hoàn toàn đồng nghĩa, vẫn cần được sử dụng một thích nghi ở những ngữ cảnh văn hoá khác nhau. Và lẽ dĩ nhiên là không vì vậy mà ta nói chúng có nghĩa khác nhau.

 

 

Đã đăng:

18.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... “Giản dị” và “đơn giản” đồng nghĩa, nhưng không phải là đồng nghĩa tuyệt đối. Bên cạnh sự giống nhau rất lớn, giữa hai từ vẫn có chút khác biệt, ít nhất trong độ nhấn và màu sắc ngữ nghĩa... (...)
 
18.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] .. Nếu ta hiểu theo nghĩa "tác phẩm văn học lớn là tác phẩm phải có nội dung (tư tưởng) đơn giản", ta sẽ thấy ngay rằng nó quá phi lý. Hẳn những người ủng hộ quan điểm "đơn giản" cũng không mất trí đến mức cho rằng những Tội ác và Hình phạt, những Anh em nhà Karamazov hay Anna Karenina là đơn giản về nội dung (hoặc tư tưởng), hay đơn giản chung chung được... (...)
 
17.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] .. Xin lưu ý: ở Việt Nam – và phần nào cả cộng đồng người Việt ở hải ngoại nữa -, cho đến nay, ít ai công khai phân tích và phê phán những cái sai trong các chủ trương và quan điểm như thế. Không phân tích và phê phán, những cái sai ấy vẫn tiếp tục ngự trị trong tâm thức của mọi người... (...)
 
17.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] .. Điều tệ hại nhứt chính là khi nghệ thuật bị lợi dụng bằng những khẩu hiệu mị dân, khoác áo nhân bản như “phục vụ đông đảo quần chúng, “phục vụ tầng lớp bị áp bức, bóc lột”... để trở thành những sản phẩm đơn giản, dễ hiểu, nghèo nàn, nhưng lại được tâng bốc, thổi phồng thành những tác phẩm lớn, lớn như một quả bóng bay!... (...)
 
16.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Tất nhiên anh hoàn toàn có quyền tin vào bất kỳ điều gì anh muốn tin, và tưởng tượng ra bất kỳ thứ chân lý nào anh thích. Anh có quyền tưởng tượng một thứ văn chương “giản dị” theo kiểu “vô chiêu thắng hữu chiêu”, hay “kiếm pháp không kiếm” như người ta kể trong truyện kiếm hiệp Tàu... (...)
 
15.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Có thể khẳng định: Tuyệt đại đa số văn chương Việt là những tác phẩm thuộc loại “đơn giản để mọi người có thể hiểu”. Quan niệm ấu trĩ “đơn giản để mọi người có thể hiểu” bị nhao nhao phản đối nhưng tác phẩm vẫn rặt thứ hàng cùng tên... (...)
 
14.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Chất độc của lối nói uyển ngữ ấy đẻ ra ảo tưởng về một nền văn học “không cầu kỳ” nhưng cũng đầy “tinh tế”, “gần dân” mà không chiều theo những sở thích “loè loẹt, phô trương”. Ảo tưởng đó lại càng được củng cố với sự phát triển của một nền văn học “giản dị”, “đầy tính nhân dân”... (...)
 
13.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] Trong văn giới và quần chúng ở Việt Nam hiện nay có nhiều người vẫn tưởng rằng giữa hai từ “đơn giản” và “giản dị” có một sự khác biệt ghê gớm... (...)
 
12.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Tôi không tin có ai (những người làm văn học) ở Việt Nam hiện nay cả gan tuyên bố: “Tác phẩm văn học lớn thì phải đơn giản”. Nhưng nghe khá nhiều, rằng: “Tác phẩm lớn thì thường giản dị”... (...)
 
11.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Để đáp lại ý tưởng của Nhã Thuyên, tôi thử lướt qua một số trang web ở Việt Nam và dễ dàng tìm thấy ngay cái quan niệm này cho đến nay vẫn còn phổ biến. Tôi chỉ xin copy lại để cống hiến cho mọi người cùng đọc và xem thử nó có ý nghĩa nhiều hay ít... (...)
 
10.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Từ thẩm mỹ của bộ óc đến thẩm mỹ của con tim hay con mắt, luôn có sự mập mờ hay lẫn lộn như thế và, thường, sự mập mờ lẫn lộn nào cũng là chỗ để chính trị và thương mại chen chân. Chính trị hay thương mại chen chân bởi, nhiều khi, “văn chương đơn giản” chỉ... đơn giản là sự mạo xưng của văn chương ăn liền... (...)
 
09.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Tác phẩm văn học đơn giản có lớn được không? Nói chung, những câu hỏi thế này, các nhà văn cứ tự nhằm thẳng mình mà bắn... (...)
 
07.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Quan niệm này xuất phát từ tư tưởng cho rằng văn học (và nghệ thuật nói chung) là cái (công cụ) phục vụ cách mạng, truyền tải / truyền đạt những thứ (tư tưởng, tinh thần, chủ trương, chính sách, nghị quyết...) tới quần chúng. Vì quần chúng (đâu cũng thế thôi) trình độ không cao, nên tác phẩm “phải đơn giản để cho mọi người có thể hiểu và cảm nhận được”... (...)
 
05.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Tôi thấy nơi hậu cảnh của quan niệm này lấp ló cái đuôi của những ông bầu sô nhắc tuồng chỉ đạo sân khấu chính trị, nhằm mục đích: đề cao tính thực dụng và lợi ích cộng đồng, lùa đội ngũ viết văn cả nước vào trong một công tác phục vụ theo định hướng, hạ thấp rẻ rúng chức năng văn học, đồng thời, làm tê liệt khả năng người đọc bằng những điệu ru dễ dãi, khẩu hiệu sáo mòn... (...)
 
04.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Sự đơn giản dĩ nhiên là cần thiết, rất cần thiết, nhưng chỉ nên được xem là khởi điểm — như ai cũng phải thuộc bảng chữ cái (nếu muốn biết đọc, biết viết) — chứ không nên là mục tiêu... (...)

 


Các hoạ phẩm sử dụng trên trang này được sự cho phép của các hoạ sĩ đã tham gia trên trang Tiền Vệ

Bản quyền Tiền Vệ © 2002 - 2018