thơ | truyện / tuỳ bút | phỏng vấn | tiểu thuyết | tiểu luận / nhận định | thư toà soạn | tư tưởng | kịch bản văn học | ý kiến độc giả | sổ tay | thảo luận | ký sự / tường thuật | tư liệu / biên khảo | thông báo |
văn học
Tác phẩm văn học lớn thì phải đơn giản? — Sự nổi dậy của Văn Chương Khó [kỳ 2]

 

Lời toà soạn:
Bắt đầu từ tháng 8/2007, Tiền Vệ mở thêm mục “Thảo luận trong tháng”. Mỗi tháng, chúng tôi sẽ nêu lên một đề tài và mời bạn văn bốn phương cùng tham gia thảo luận. Đề tài thảo luận trong tháng 8 tập trung vào câu hỏi cụ thể như sau:
 
“Cho đến nay ở Việt Nam vẫn còn quan niệm cho rằng tác phẩm văn học lớn thì phải đơn giản để cho mọi người có thể hiểu và cảm nhận được. Ý anh/chị thế nào?”
 
Chúng tôi sẽ lần lượt đăng tải tất cả những ý kiến của bạn văn gửi về Tiền Vệ trong tháng này.

 

_____________

 

TÁC PHẨM VĂN HỌC LỚN THÌ PHẢI ĐƠN GIẢN?

 

Để bổ sung tư liệu cho cuộc thảo luận của chúng ta, tôi xin dịch và gửi đến văn thi hữu và độc giả một bài thuyết trình của Kjell Espmark (1930~), nhà văn, sử gia văn học, viện sĩ Viện Hàn Lâm Thuỵ Điển và Giáo Sư Lịch Sử Văn Học của Viện Đại Học Stockholm. Ông đọc bài này, như một đề cương dẫn nhập, để khởi động cuộc hội luận về đề tài "The Situation of High-Quality Literature in the Harsh Cultural Climate of Today" (Tinh Hình Văn Chương Phẩm Chất Cao trong Khí Hậu Văn Hoá Khắc Nghiệt của Hôm Nay) diễn ra tại Stockholm từ ngày 5 đến ngày 8 tháng 12 năm 1991. Chương trình hội luận này là một phần của đại hội "Nobel Jubilee 91" kỷ niệm 90 năm Giải Thưởng Nobel (1901-1991). Các diễn giả của chương trình hội luận gồm có: Octavio Paz, Joseph Brodsky, Bắc Đảo, Adonis, Göran Malmqvist, Jean d'Ormesson, Lars Forssell, Agneta Markas, Brenda Walker, Hans Magnus Enzensberger, Shuichi Kato, Kjell Espmark, và Sture Allén. Sau đó, các bài phát biểu trong chương trình hội luận đã được xuất bản thành sách dưới nhan đề The Situation of High-Quality Literature, do Sture Allén biên tập (Stockholm: Swedish Academy and the Nobel Foundation, 1993).

 

KJELL ESPMARK

(1930~)

 

Sự nổi dậy của Văn Chương Khó [kỳ 2]

Một tổng quan mang tính lịch sử

 

Bản dịch của Hoàng Ngọc-Tuấn

 

 

Để tiện cho cuộc thảo luận, chúng ta chúng ta có lẽ nên ôn lại để thấy mối tương quan tự nhiên như thế giữa hình thức và chất liệu đã bắt đầu như thế nào. Một lần nữa chúng ta trở về với Chủ Nghĩa Lãng Mạn. Chúng ta có thể trích August Willhelm Schlegel hay Coleridge, môn đệ của ông ta; mối tương quan ấy cũng có cùng một công thức đã từng được Goethe yêu thích: hình thức được quyết định bởi nội dung. Đối với các nhà thơ Lãng Mạn, ý tưởng này — ý tưởng về hình thức hữu cơ — đã là một công cụ hữu dụng để truất phế cái yêu cầu giả-cổ-điển về những hình thức tiền chế được kế thừa và những sự phân biệt thể loại. Một thế kỷ sau đó, ý tưởng giống như thế đã được lực lượng tiền vệ (avant-garde) Âu châu, dù họ là những nghệ sĩ của phái Biểu Hiện, Hình Tượng, hay Vị Lai, sử dụng như khí cụ để phá vỡ những luật tắc cố hữu về vần luật, ngôn từ hoa mỹ, và lối diễn tả hiện thực theo lý tính. Ở Đức, Lothar Schreyer đã tuyên bố: "Mỗi tác phẩm nghệ thuật có luật lệ riêng của nó." Và một nhà Biểu Hiện Thụy-điển còn trẻ như Pär Lagerkvist cũng đã có thể đưa ra một nhận định tương tự: "Tất nhiên, mô thức đề tài quyết định tính cách của hình thức." Những mệnh đề như thế tương đồng với giả thuyết của Eliot, biện hộ cho việc sử dụng hình thức phức tạp và gây shock như cách diễn tả trung thực của một kinh nghiệm đời sống hiện đại phức tạp và thống khổ.

Tại sao họ đã không thể áp dụng một lối tiếp cận thực dụng đối với vấn đề này, chẳng hạn, tại sao không cho rằng cái kinh nghiệm phức tạp của đời sống hiện đại đòi hỏi một cấu trúc được giản dị hoá để dễ dàng truyền đạt đến độc giả, một ứng dụng mang tính giáo huấn để bảo đảm sự lĩnh hội tốt hơn từ quần chúng rộng rãi? Ở đây, một nguyên tắc khác của Chủ Nghĩa Lãng Mạn lại trồi lên, đòi hỏi tác phẩm thể hiện tính trung thực. Cái xung động thi tính phải được tôn trọng, bất kể nó xuất phát từ một nguyên uỷ thiêng liêng hay nó là một ánh chớp từ thiên tài của cá nhân tác giả. "Echt" — 'trung thực' hay 'thành tín' — là một chữ cốt lõi trong Chủ Nghĩa Lãng Mạn và vẫn còn như thế cho đến Chủ Nghĩa Hậu Hiện Đại. Khi Breton loại trừ bất cứ ai cố gắng sửa chữa hay uốn nắn những thông điệp từ cõi vô danh, ông đã đứng vào cùng một hàng ngũ ấy. Và Tomas Tranströmer cũng thế khi, trong một bức thư trước đó, ông đã nói đến một hình ảnh mà sau này đã biến thành một bài thơ trong The Journey's Formulae, bắt đầu bằng câu: "Một âm thanh thầm thì của những giọng nói sau lưng người đi cày." Ông cảm thấy mình đang đối diện một sự bí ẩn và tự hỏi: "Làm sao tôi có thể mang cảnh ấy vào trang giấy mà không thêm thắt chữ nghĩa của riêng tôi (không nói dối)?" Sự tôn trọng những giọng nói và những hình ảnh của khoảnh khắc cảm hứng đã đeo đuổi theo nhà thơ từ thời Phục Hưng đến bây giờ, nhắc nhở anh ta đừng uốn nắn cái thông điệp, bất kể anh ta muốn được đại chúng hưởng ứng đến đâu chăng nữa.

Có một thành tố đặc thù trong điều này, giải thích tại sao người cầm bút thậm chí đã chẳng bị cám dỗ để tự điều chỉnh cho văn bản của mình thích hợp với những gì mà anh ta dự tưởng độc giả sẽ mong đợi. Và tôi gọi đó là cái chết của chủ nghĩa giáo huấn trong văn chương nghiêm trọng. Thậm chí chúng ta có thể chỉ ra niên biểu cho cái chết của nó, đó là năm ra đời của Les Fleurs du Mal Madame Bovary. Năm 1875 đã tống cổ anh thầy giáo ra khỏi thơ và, cùng lúc, tống cổ ra anh ta khỏi cả nghệ thuật tự sự.

 

[còn tiếp]

 

---------------
Dịch từ nguyên tác Anh văn, "The Rise of Difficult Literature: A Historical Survey", của Kjell Espmark, trong The Situation of High-Quality Literature, do Sture Allén biên tập (Stockholm: Swedish Academy and the Nobel Foundation, 1993) 5-20.

 

của nhà thơ Bắc Đảo, một trong những diễn giả của cuộc hội luận này.

 

Đã đăng:

23.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... T.S. Eliot, trong luận văn "Những Nhà Thơ Siêu Hình", khẳng định rằng nền văn minh của chúng ta, với sự "phong phú và phức tạp" vĩ đại của nó, phải sản sinh "những kết quả phong phú và phức tạp": các nhà thơ trong nền văn minh của chúng ta "phải" — ông nói — "phải KHÓ". Lời tuyên bố của ông đã ngân vọng trong mọi nền văn chương trên khắp thế giới... [Bản dịch của Hoàng Ngọc-Tuấn] (...)
 
22.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Khi một tác phẩm được gọi là vĩ đại nhất trong lịch sử, nó hẳn là một tác phẩm nổi tiếng nhất và đồng thời thể hiện một kỳ công to tát nhất so với những tác phẩm nổi tiếng khác. Nhưng một tác phẩm được gọi là vĩ đại nhất cũng chỉ có thể hay nhất hay mới lạ nhất trong một thời đại nào đó, xét trên những tiêu chuẩn thẩm mỹ nhất định nào đó, chứ nó không thể hay nhất và mới nhất mãi mãi và trên mọi tiêu chuẩn thẩm mỹ được... (...)
 
21.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Các tác phẩm văn chương “có tầm vóc” tự cổ chí kim từ đông sang tây đều không thể đánh giá là simple được, dù hiểu theo cách nào... (...)
 
20.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... "Giản dị" hay "đơn giản" (trong nội dung và/hoặc hình thức) có phải là tiêu chí cho những tác phẩm lớn hay không? Chúng ta hãy thử nhìn lại những tác phẩm lớn trong văn chương thế kỷ 20, và tự hỏi... (...)
 
19.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Nếu ở những nơi mà trình độ tư duy trừu tượng phức tạp đã phát triển rất cao, người ta có thể kêu gọi sự đơn giản như thế, thì trong bối cảnh cụ thể của kiểu tư duy của chúng ta hiện nay, chúng ta nên than phiền ngược lại: «Để trở thành phức tạp thật khó biết bao!»... (...)
 
19.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Liệu có nên sửa lại định nghĩa của hai chữ "đơn giản" và "giản dị" trong tất cả từ điển tiếng Việt không? Tôi nghĩ là không, vì các từ điển giải thích như thế thì nhìn chung là đúng. Người ta chỉ nên bổ sung những ví dụ chính xác về cách dùng hai chữ mang ý nghĩa tương đương này một cách thích nghi ở những ngữ cảnh khác nhau... (...)
 
18.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... “Giản dị” và “đơn giản” đồng nghĩa, nhưng không phải là đồng nghĩa tuyệt đối. Bên cạnh sự giống nhau rất lớn, giữa hai từ vẫn có chút khác biệt, ít nhất trong độ nhấn và màu sắc ngữ nghĩa... (...)
 
18.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] .. Nếu ta hiểu theo nghĩa "tác phẩm văn học lớn là tác phẩm phải có nội dung (tư tưởng) đơn giản", ta sẽ thấy ngay rằng nó quá phi lý. Hẳn những người ủng hộ quan điểm "đơn giản" cũng không mất trí đến mức cho rằng những Tội ác và Hình phạt, những Anh em nhà Karamazov hay Anna Karenina là đơn giản về nội dung (hoặc tư tưởng), hay đơn giản chung chung được... (...)
 
17.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] .. Xin lưu ý: ở Việt Nam – và phần nào cả cộng đồng người Việt ở hải ngoại nữa -, cho đến nay, ít ai công khai phân tích và phê phán những cái sai trong các chủ trương và quan điểm như thế. Không phân tích và phê phán, những cái sai ấy vẫn tiếp tục ngự trị trong tâm thức của mọi người... (...)
 
17.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] .. Điều tệ hại nhứt chính là khi nghệ thuật bị lợi dụng bằng những khẩu hiệu mị dân, khoác áo nhân bản như “phục vụ đông đảo quần chúng, “phục vụ tầng lớp bị áp bức, bóc lột”... để trở thành những sản phẩm đơn giản, dễ hiểu, nghèo nàn, nhưng lại được tâng bốc, thổi phồng thành những tác phẩm lớn, lớn như một quả bóng bay!... (...)
 
16.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Tất nhiên anh hoàn toàn có quyền tin vào bất kỳ điều gì anh muốn tin, và tưởng tượng ra bất kỳ thứ chân lý nào anh thích. Anh có quyền tưởng tượng một thứ văn chương “giản dị” theo kiểu “vô chiêu thắng hữu chiêu”, hay “kiếm pháp không kiếm” như người ta kể trong truyện kiếm hiệp Tàu... (...)
 
15.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Có thể khẳng định: Tuyệt đại đa số văn chương Việt là những tác phẩm thuộc loại “đơn giản để mọi người có thể hiểu”. Quan niệm ấu trĩ “đơn giản để mọi người có thể hiểu” bị nhao nhao phản đối nhưng tác phẩm vẫn rặt thứ hàng cùng tên... (...)
 
14.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Chất độc của lối nói uyển ngữ ấy đẻ ra ảo tưởng về một nền văn học “không cầu kỳ” nhưng cũng đầy “tinh tế”, “gần dân” mà không chiều theo những sở thích “loè loẹt, phô trương”. Ảo tưởng đó lại càng được củng cố với sự phát triển của một nền văn học “giản dị”, “đầy tính nhân dân”... (...)
 
13.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] Trong văn giới và quần chúng ở Việt Nam hiện nay có nhiều người vẫn tưởng rằng giữa hai từ “đơn giản” và “giản dị” có một sự khác biệt ghê gớm... (...)
 
12.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Tôi không tin có ai (những người làm văn học) ở Việt Nam hiện nay cả gan tuyên bố: “Tác phẩm văn học lớn thì phải đơn giản”. Nhưng nghe khá nhiều, rằng: “Tác phẩm lớn thì thường giản dị”... (...)
 
11.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Để đáp lại ý tưởng của Nhã Thuyên, tôi thử lướt qua một số trang web ở Việt Nam và dễ dàng tìm thấy ngay cái quan niệm này cho đến nay vẫn còn phổ biến. Tôi chỉ xin copy lại để cống hiến cho mọi người cùng đọc và xem thử nó có ý nghĩa nhiều hay ít... (...)
 
10.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Từ thẩm mỹ của bộ óc đến thẩm mỹ của con tim hay con mắt, luôn có sự mập mờ hay lẫn lộn như thế và, thường, sự mập mờ lẫn lộn nào cũng là chỗ để chính trị và thương mại chen chân. Chính trị hay thương mại chen chân bởi, nhiều khi, “văn chương đơn giản” chỉ... đơn giản là sự mạo xưng của văn chương ăn liền... (...)
 
09.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Tác phẩm văn học đơn giản có lớn được không? Nói chung, những câu hỏi thế này, các nhà văn cứ tự nhằm thẳng mình mà bắn... (...)
 
07.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Quan niệm này xuất phát từ tư tưởng cho rằng văn học (và nghệ thuật nói chung) là cái (công cụ) phục vụ cách mạng, truyền tải / truyền đạt những thứ (tư tưởng, tinh thần, chủ trương, chính sách, nghị quyết...) tới quần chúng. Vì quần chúng (đâu cũng thế thôi) trình độ không cao, nên tác phẩm “phải đơn giản để cho mọi người có thể hiểu và cảm nhận được”... (...)
 
05.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Tôi thấy nơi hậu cảnh của quan niệm này lấp ló cái đuôi của những ông bầu sô nhắc tuồng chỉ đạo sân khấu chính trị, nhằm mục đích: đề cao tính thực dụng và lợi ích cộng đồng, lùa đội ngũ viết văn cả nước vào trong một công tác phục vụ theo định hướng, hạ thấp rẻ rúng chức năng văn học, đồng thời, làm tê liệt khả năng người đọc bằng những điệu ru dễ dãi, khẩu hiệu sáo mòn... (...)
 
04.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Sự đơn giản dĩ nhiên là cần thiết, rất cần thiết, nhưng chỉ nên được xem là khởi điểm — như ai cũng phải thuộc bảng chữ cái (nếu muốn biết đọc, biết viết) — chứ không nên là mục tiêu... (...)

 


Các hoạ phẩm sử dụng trên trang này được sự cho phép của các hoạ sĩ đã tham gia trên trang Tiền Vệ

Bản quyền Tiền Vệ © 2002 - 2018