thơ | truyện / tuỳ bút | phỏng vấn | tiểu thuyết | tiểu luận / nhận định | thư toà soạn | tư tưởng | kịch bản văn học | ý kiến độc giả | sổ tay | thảo luận | ký sự / tường thuật | tư liệu / biên khảo | thông báo |
văn học
Tác phẩm văn học lớn thì phải đơn giản? — Chúng ta chưa có tác phẩm khó

 

Lời toà soạn:
Bắt đầu từ tháng 8/2007, Tiền Vệ mở thêm mục “Thảo luận trong tháng”. Mỗi tháng, chúng tôi sẽ nêu lên một đề tài và mời bạn văn bốn phương cùng tham gia thảo luận. Đề tài thảo luận trong tháng 8 tập trung vào câu hỏi cụ thể như sau:
 
“Cho đến nay ở Việt Nam vẫn còn quan niệm cho rằng tác phẩm văn học lớn thì phải đơn giản để cho mọi người có thể hiểu và cảm nhận được. Ý anh/chị thế nào?”
 
Chúng tôi sẽ lần lượt đăng tải tất cả những ý kiến của bạn văn gửi về Tiền Vệ trong tháng này.

 

_____________

 

TÁC PHẨM VĂN HỌC LỚN THÌ PHẢI ĐƠN GIẢN?

 

Ý kiến của Cô Chi

 

Chúng ta chưa có tác phẩm khó

 

Mặc dù đã đọc nguyên bản tiếng Anh, mấy ngày qua, tôi vẫn mong đọc tiếp bài “Sự nổi dậy của Văn Chương Khó: Một tổng quan mang tính lịch sử” của Kjell Espmark do Hoàng Ngọc-Tuấn dịch. Hơn nữa, tôi càng mong đọc những hồi âm của các thi văn sĩ Việt Nam về vấn đề ấy. Theo tôi, thi hào T.S. Eliot hoàn toàn có lý và rất sâu sắc khi cho trong thời đại chúng ta đang sống, một thời đại “phong phú và phức tạp”, thơ “phải khó”. Tôi chỉ có ý nghĩ thêm là, có lẽ Eliot chỉ nhắc đến thơ vì ông đang bàn đến thơ. Sự thật, có lẽ cả văn xuôi cũng cần phải khó.

Được đào tạo về văn học bằng tiếng Anh và đang dạy về văn học Anh, bản thân tôi có rất nhiều kinh nghiệm về cái khó trong thơ và tiểu thuyết bằng Anh ngữ (bao gồm các nền văn học Anh, Mỹ, Canada, Úc, v.v…). Trong giới chuyên môn, người ta chấp nhận những cái khó ấy vì họ tin những cái khó ấy là cần thiết và không thể tránh được khi các tác giả muốn vượt khỏi những cách viết có sẵn và muốn phản ánh cuộc sống phức tạp với những quan hệ chằng chịt, ngổn ngang và những vấn đề khúc mắc không có lời giải đáp cho từng cá nhân cũng như cho cả nhân loại nói chung.

Bàn luận thêm về những cái khó trong văn học Anh ngữ hay văn học Tây phương nói chung là chuyện thừa. Tôi chỉ xin quay lại với văn học Việt Nam. Tuy không chuyên, nhưng tôi đọc văn học Việt Nam khá nhiều. Mỗi dịp về thăm Việt Nam, tôi đều bỏ rất nhiều thì giờ để tìm mua sách, từ sách xuất bản trước năm 1975 đến các cuốn sách vừa mới được phát hành, gồm đủ các thể loại. Từ những gì đọc được, tôi xin có vài ý kiến về đề tài thảo luận do Tiền Vệ đặt ra. Rất mong nhận được sự chỉ giáo của các bậc thức giả.

Tạm gác qua một bên những vấn đề về ý nghĩa chữ “giản dị” và “đơn giản” cũng như những vấn đề về mối quan hệ giữa cái lớn và sự đơn giản hay giản dị mà một số người đã góp ý trên Tiền Vệ, tôi chỉ xin phép đề cập đến thực tiễn sáng tác văn học Việt Nam từ đầu thế kỷ 20 đến nay. Tôi giới hạn cái mốc thời gian từ đầu thế kỷ 20 vì tôi không tự tin về kiến thức của mình đối với nền văn học cổ điển được viết bằng chữ Hán hoặc bằng chữ Nôm, hai thứ văn tự tôi không thành thạo. Qua các tác phẩm bằng chữ quốc ngữ mà tôi được đọc, tôi nhận thấy:

         1. Có một số thi phẩm có thể xem là phức tạp và khó hiểu như thơ của nhóm Xuân Thu Nhã Tập trong thập niên 1940, thơ của Thanh Tâm Tuyền vào cuối thập niên 1950 và đầu thập niên 1960 (thơ Thanh Tâm Tuyền sau đó lại tương đối giản dị và dễ hiểu), thơ Trần Dần trong thập niên 1960, thơ Đặng Đình Hưng trong thập niên 1980 và 1990, và thơ của một số nhà thơ được gọi là “trẻ” gần đây. Còn lại, hầu hết thơ ca Việt Nam hiện đại đều dễ đọc và dễ cảm nhận.

         2. Về truyện ngắn và tiểu thuyết bằng tiếng Việt, ngoại trừ một số tác phẩm được phổ biến trên Tiền Vệ, tôi chưa từng gặp một tác phẩm nào được chính thức xuất bản ở Việt Nam có thể xếp vào loại phức tạp hay khó hiểu, chưa gặp trường hợp nào khiến tôi phải lúng túng hay hoảng hốt như đụng phải một bức tường kiên cố hay lạc vào một thế giới âm u, hoàn toàn xa lạ và mù mịt.

Dĩ nhiên điều gọi là “hiểu” tôi vừa trình bày chỉ có ý nghĩa tương đối. Tôi không dám cho là mình hiểu hết hay hiểu đúng tất cả những gì mình đọc. Có thể sự hiểu biết hay cảm nhận của tôi còn hời hợt và sai lầm. Nhưng điều quan trọng là tôi cảm thấy là mình hiểu được. Cảm giác tự tin này không phải lúc nào cũng có khi tôi đọc tác phẩm của các nền văn học khác dù ở đó tôi được trang bị đầy đủ và có hệ thống hơn.

Từ những ghi nhận ban đầu nêu trên, tôi có hai ý kiến chính:

         1. Việc đơn giản hoá văn chương hay đánh đồng cái lớn và sự đơn giản chỉ đặc biệt nghiêm trọng đối với các nhà văn hơn là đối với các nhà thơ. Phần lớn các nhà văn vẫn chuộng loại văn phong giản dị, lối kể chuyện mạch lạc và đều muốn chia sẻ với người đọc những mối bận tâm về chính trị, xã hội của thời đại. Ít có nhà văn dám mạo hiểm thí nghiệm những kỹ thuật mới lạ, thách thức với thị hiếu của người đọc.

         2. Cả nền văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa từ Cách mạng tháng Tám về sau đều có tính chất đại chúng sâu đậm. Chúng giản dị, giản đơn, thô phác, thô thiển, nặng tính chất tuyên truyền, mang cái nhìn một chiều, tuy dễ hiểu nhưng lại hẹp hòi và cứng nhắc. Tất cả những tác phẩm được coi là khó và phức tạp đều nằm ngoài hoặc chống lại truyền thống hiện thực xã hội chủ nghĩa (như nhiều cây bút trong nhóm Nhân Văn – Giai Phẩm hay các văn nghệ sĩ ở miền Nam thời 1954-1975).

Tôi thành thực ao ước được đọc những tác phẩm mà mình mơ hồ cảm thấy là hay nhưng lại hoàn toàn không hiểu, những tác phẩm vượt lên trên tầm hiểu biết của tôi. Theo thiển ý của tôi, chính những tác phẩm như thế mới thực sự có đóng góp lớn vào việc thúc đẩy văn học Việt Nam phát triển. Chúng khiến người đọc cũng như các tác giả khác phải động não suy nghĩ, tìm tòi và vượt lên chính mình.

 

Cô Chi (Ph.D.)

 

 

Đã đăng:

25.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Người cầm bút thậm chí đã chẳng bị cám dỗ để tự điều chỉnh cho văn bản của mình thích hợp với những gì mà anh ta dự tưởng độc giả sẽ mong đợi. Và tôi gọi đó là cái chết của chủ nghĩa giáo huấn trong văn chương nghiêm trọng. Thậm chí chúng ta có thể chỉ ra niên biểu cho cái chết của nó, đó là năm ra đời của Les Fleurs du MalMadame Bovary. Năm 1875 đã tống cổ anh thầy giáo ra khỏi thơ và, cùng lúc, tống cổ ra anh ta khỏi cả nghệ thuật tự sự... [Bản dịch của Hoàng Ngọc-Tuấn] (...)
 
23.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... T.S. Eliot, trong luận văn "Những Nhà Thơ Siêu Hình", khẳng định rằng nền văn minh của chúng ta, với sự "phong phú và phức tạp" vĩ đại của nó, phải sản sinh "những kết quả phong phú và phức tạp": các nhà thơ trong nền văn minh của chúng ta "phải" — ông nói — "phải KHÓ". Lời tuyên bố của ông đã ngân vọng trong mọi nền văn chương trên khắp thế giới... [Bản dịch của Hoàng Ngọc-Tuấn] (...)
 
22.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Khi một tác phẩm được gọi là vĩ đại nhất trong lịch sử, nó hẳn là một tác phẩm nổi tiếng nhất và đồng thời thể hiện một kỳ công to tát nhất so với những tác phẩm nổi tiếng khác. Nhưng một tác phẩm được gọi là vĩ đại nhất cũng chỉ có thể hay nhất hay mới lạ nhất trong một thời đại nào đó, xét trên những tiêu chuẩn thẩm mỹ nhất định nào đó, chứ nó không thể hay nhất và mới nhất mãi mãi và trên mọi tiêu chuẩn thẩm mỹ được... (...)
 
21.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Các tác phẩm văn chương “có tầm vóc” tự cổ chí kim từ đông sang tây đều không thể đánh giá là simple được, dù hiểu theo cách nào... (...)
 
20.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... "Giản dị" hay "đơn giản" (trong nội dung và/hoặc hình thức) có phải là tiêu chí cho những tác phẩm lớn hay không? Chúng ta hãy thử nhìn lại những tác phẩm lớn trong văn chương thế kỷ 20, và tự hỏi... (...)
 
19.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Nếu ở những nơi mà trình độ tư duy trừu tượng phức tạp đã phát triển rất cao, người ta có thể kêu gọi sự đơn giản như thế, thì trong bối cảnh cụ thể của kiểu tư duy của chúng ta hiện nay, chúng ta nên than phiền ngược lại: «Để trở thành phức tạp thật khó biết bao!»... (...)
 
19.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Liệu có nên sửa lại định nghĩa của hai chữ "đơn giản" và "giản dị" trong tất cả từ điển tiếng Việt không? Tôi nghĩ là không, vì các từ điển giải thích như thế thì nhìn chung là đúng. Người ta chỉ nên bổ sung những ví dụ chính xác về cách dùng hai chữ mang ý nghĩa tương đương này một cách thích nghi ở những ngữ cảnh khác nhau... (...)
 
18.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... “Giản dị” và “đơn giản” đồng nghĩa, nhưng không phải là đồng nghĩa tuyệt đối. Bên cạnh sự giống nhau rất lớn, giữa hai từ vẫn có chút khác biệt, ít nhất trong độ nhấn và màu sắc ngữ nghĩa... (...)
 
18.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] .. Nếu ta hiểu theo nghĩa "tác phẩm văn học lớn là tác phẩm phải có nội dung (tư tưởng) đơn giản", ta sẽ thấy ngay rằng nó quá phi lý. Hẳn những người ủng hộ quan điểm "đơn giản" cũng không mất trí đến mức cho rằng những Tội ác và Hình phạt, những Anh em nhà Karamazov hay Anna Karenina là đơn giản về nội dung (hoặc tư tưởng), hay đơn giản chung chung được... (...)
 
17.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] .. Xin lưu ý: ở Việt Nam – và phần nào cả cộng đồng người Việt ở hải ngoại nữa -, cho đến nay, ít ai công khai phân tích và phê phán những cái sai trong các chủ trương và quan điểm như thế. Không phân tích và phê phán, những cái sai ấy vẫn tiếp tục ngự trị trong tâm thức của mọi người... (...)
 
17.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] .. Điều tệ hại nhứt chính là khi nghệ thuật bị lợi dụng bằng những khẩu hiệu mị dân, khoác áo nhân bản như “phục vụ đông đảo quần chúng, “phục vụ tầng lớp bị áp bức, bóc lột”... để trở thành những sản phẩm đơn giản, dễ hiểu, nghèo nàn, nhưng lại được tâng bốc, thổi phồng thành những tác phẩm lớn, lớn như một quả bóng bay!... (...)
 
16.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Tất nhiên anh hoàn toàn có quyền tin vào bất kỳ điều gì anh muốn tin, và tưởng tượng ra bất kỳ thứ chân lý nào anh thích. Anh có quyền tưởng tượng một thứ văn chương “giản dị” theo kiểu “vô chiêu thắng hữu chiêu”, hay “kiếm pháp không kiếm” như người ta kể trong truyện kiếm hiệp Tàu... (...)
 
15.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Có thể khẳng định: Tuyệt đại đa số văn chương Việt là những tác phẩm thuộc loại “đơn giản để mọi người có thể hiểu”. Quan niệm ấu trĩ “đơn giản để mọi người có thể hiểu” bị nhao nhao phản đối nhưng tác phẩm vẫn rặt thứ hàng cùng tên... (...)
 
14.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Chất độc của lối nói uyển ngữ ấy đẻ ra ảo tưởng về một nền văn học “không cầu kỳ” nhưng cũng đầy “tinh tế”, “gần dân” mà không chiều theo những sở thích “loè loẹt, phô trương”. Ảo tưởng đó lại càng được củng cố với sự phát triển của một nền văn học “giản dị”, “đầy tính nhân dân”... (...)
 
13.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] Trong văn giới và quần chúng ở Việt Nam hiện nay có nhiều người vẫn tưởng rằng giữa hai từ “đơn giản” và “giản dị” có một sự khác biệt ghê gớm... (...)
 
12.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Tôi không tin có ai (những người làm văn học) ở Việt Nam hiện nay cả gan tuyên bố: “Tác phẩm văn học lớn thì phải đơn giản”. Nhưng nghe khá nhiều, rằng: “Tác phẩm lớn thì thường giản dị”... (...)
 
11.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Để đáp lại ý tưởng của Nhã Thuyên, tôi thử lướt qua một số trang web ở Việt Nam và dễ dàng tìm thấy ngay cái quan niệm này cho đến nay vẫn còn phổ biến. Tôi chỉ xin copy lại để cống hiến cho mọi người cùng đọc và xem thử nó có ý nghĩa nhiều hay ít... (...)
 
10.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Từ thẩm mỹ của bộ óc đến thẩm mỹ của con tim hay con mắt, luôn có sự mập mờ hay lẫn lộn như thế và, thường, sự mập mờ lẫn lộn nào cũng là chỗ để chính trị và thương mại chen chân. Chính trị hay thương mại chen chân bởi, nhiều khi, “văn chương đơn giản” chỉ... đơn giản là sự mạo xưng của văn chương ăn liền... (...)
 
09.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Tác phẩm văn học đơn giản có lớn được không? Nói chung, những câu hỏi thế này, các nhà văn cứ tự nhằm thẳng mình mà bắn... (...)
 
07.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Quan niệm này xuất phát từ tư tưởng cho rằng văn học (và nghệ thuật nói chung) là cái (công cụ) phục vụ cách mạng, truyền tải / truyền đạt những thứ (tư tưởng, tinh thần, chủ trương, chính sách, nghị quyết...) tới quần chúng. Vì quần chúng (đâu cũng thế thôi) trình độ không cao, nên tác phẩm “phải đơn giản để cho mọi người có thể hiểu và cảm nhận được”... (...)
 
05.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Tôi thấy nơi hậu cảnh của quan niệm này lấp ló cái đuôi của những ông bầu sô nhắc tuồng chỉ đạo sân khấu chính trị, nhằm mục đích: đề cao tính thực dụng và lợi ích cộng đồng, lùa đội ngũ viết văn cả nước vào trong một công tác phục vụ theo định hướng, hạ thấp rẻ rúng chức năng văn học, đồng thời, làm tê liệt khả năng người đọc bằng những điệu ru dễ dãi, khẩu hiệu sáo mòn... (...)
 
04.08.2007
[THẢO LUẬN - THÁNG 8/2007] ... Sự đơn giản dĩ nhiên là cần thiết, rất cần thiết, nhưng chỉ nên được xem là khởi điểm — như ai cũng phải thuộc bảng chữ cái (nếu muốn biết đọc, biết viết) — chứ không nên là mục tiêu... (...)

 


Các hoạ phẩm sử dụng trên trang này được sự cho phép của các hoạ sĩ đã tham gia trên trang Tiền Vệ

Bản quyền Tiền Vệ © 2002 - 2018