thơ | truyện / tuỳ bút | phỏng vấn | tiểu thuyết | tiểu luận / nhận định | thư toà soạn | tư tưởng | kịch bản văn học | ý kiến độc giả | sổ tay | thảo luận | ký sự / tường thuật | tư liệu / biên khảo | thông báo |
văn học
Cuộc đời không phải là một sân khấu | Bất cứ ở đâu... | Bài ca nhập cuộc | Với chàng em sẽ hạnh phúc hơn
 
Bản dịch Hoàng Ngọc Biên
 
 
EDWARD STACHURA
(1937-1979)
 
Edward Stachura sinh ngày 18.8.1937 ở Pont-de-Chéruy, vùng Isère, Pháp, bố mẹ đều là người Ba-lan di cư qua Pháp vì những lý do kinh tế. Năm lên 11 tuổi, ông theo gia đình trở về sống ở Ba-lan, và học xong trung học ở Gdynia năm 1956. Trước khi vào Đại học Công giáo Lublin năm 1959, rồi Đại học Varsovie, chàng sinh viên tương lai Stachura đã có thơ [“Những giấc mơ tìm thấy lại”, 1957] và truyện ngắn “Jeden dzien” [“Chỉ một ngày”, 1962] đăng trên các tạp chí. Tập thơ Duzo ognia [Rất nhiều ánh lửa] của ông xuất bản năm 1963, hai năm trước khi ông tốt nghiệp Đại học [khoa ngôn ngữ Latinh, với luận văn viết về Henri Michaux]. Năm 1966 đánh dấu chuyến đi xa của ông qua Nam-tư cũng là năm ông cho ra đời tập truyện ngắn Falujac na wietrze [Vẫy trong gió], tiếp sau đó là chùm thơ Przystepuje do ciebie [Ta đến gần em,1966/1968] và bài thơ “Poogrodzie niech hula szarancza” [“Hãy để con châu chấu đùa vui trong vườn”,1968]. Một học bổng mười hai tháng của chính phủ Mễ-tây-cơ năm 1969/1970 — năm ông xuất bản tiểu thuyết Cala jaskrawosc [Ánh sáng chói loà] — đã giúp ông làm quen với Mỹ La-tinh, và mở ra nhiều chuyến đi xa sau đó: Trung Đông [Damas, Beyrouth, 1971], Na-uy [1972], Thụy-sĩ và Pháp [1973], Hoa Kỳ, Canada và Mễ-tây-cơ [1974/1975]... — song song với một loạt sách xuất bản: Siekierezada [Cắt đẽo, tiểu thuyết, 1971], Wszystko jest poezja [Tất cả là thơ, tiểu luận, 1975], Kropka nad ypsylonem [Một chấm trên Epsilon, thơ, 1975], Sie [Mình, văn xuôi, 1974/1977]. Trước khi qua đời ở Varsovie, ông còn cho xuất bản hai tác phẩm: Missa pagana [thơ, 1978] và Fabula rasa [văn xuôi, 1979]. Tác phẩm cuối cùng của ông có thể là cuốn tự sự Porgodzić się ze śawiatem [Đành chấp nhận thế gian, 1979] viết sau lần nghe “những tiếng nói nội tâm” khiến ông nằm kê tay phải lên đường rầy chờ xe lửa tới cán đứt lìa tháng 4.1979. Sau một thời gian mấy tháng ra vào bệnh viện, kể cả bệnh viện tâm thần, hoặc về quê sống với mẹ để “tìm lại chính mình”,[1] ngày 24 tháng 7 năm 1979 ông để lại một bài thơ cuối cùng[2] trên bàn, trong căn hộ của mình ở Varsovie, và treo cổ tự vẫn, chấm dứt một cuộc sống, một chuyến đi có nhiều câu hỏi: “chấp nhận thế gian”, như thế, là quá sức đối với một con người như ông.
 
Thơ Stachura không thường nói đến những chuyện lớn lao. Được biết là một trong những nhà thơ mà nguồn cảm hứng là những bài thơ của Rimbaud, đề tài của ông nằm trong cuộc sống thường nhật và trong chính kinh nghiệm của ông. Nơi nào ông đặt chân đến cũng là nơi ông tìm cách xâm nhập ngôn ngữ, để có thể phá bỏ những qui luật, sáng tạo những từ mới — những dòng thơ ra đời phải nẩy sinh từ một chủ tâm sáng tạo, phải là một tiếng thét. Ngoài các tác giả Pháp như Henri Michaux, Michel Deguy, Baudelaire, Lautrémont, Valéry, Rimbaud… [và nhiều ca khúc của] Georges Brassens và Jacques Brel, cũng như những bài negro spirituals và những bài ca của người bản xứ ở Mễ-tây-cơ,[3] Stachura còn dịch một số các tác giả tiếng Tây-ban-nha như Octavio Paz, Ramon Lopez Velarda, Jorge Luis Borges, Julio Cortazar, Onetti Gabriel, Gabriel Garcia Marquez...
 
_________________________

[1]Ông từng từ bỏ gia đình, chọn lựa là kẻ “không cha không mẹ” từ lúc mới mười lăm tuổi. Thời gian về quê sống với mẹ mấy tháng cuối đời chính là thời gian ông dùng tay trái [còn lại] để viết cuốn nhật ký Porgodzić się ze śawiatem.

[2]“Ta chết / cho những lỗi lầm của ta và cho sự vô tội của ta / cho chỗ thiếu mà ta cảm thấy trong mỗi phân tử của thân xác ta và trong mỗi phân tử của tâm hồn ta / cho chỗ thiếu xé ta ra từng mảnh như một tờ báo / đầy ắp những chữ om sòm cất lên mà chẳng muốn nói điều gì.”

[3]Ông còn sáng tác nhạc và cũng là bạn khá thân và từng xuất hiện với cây đàn ghi ta nhiều nơi, trình diễn chung với Charles Aznavour, như một ca sĩ.

 
_________
 
 

Cuộc đời không phải là một sân khấu

 
Đời sống không phải là một sân khấu, anh nói không ngừng và anh kể chuyện;
anh liên tục mang những chiếc mặt nạ khác nhau, đánh lừa;
Mọi thứ ấy chỉ là một trò chơi
Với cánh cửa mở hoặc đóng.
Chỉ là một trò chơi!
Đời sống không phải là một sân khấu, tôi trả lời anh;
đời sống không phải là một hội hoá trang muôn màu,
đời sống còn khủng khiếp và vĩ đại hơn thế;
trước nó mọi thứ đều nhạt nhẽo, cả cái chết cũng lu mờ!
Anh và tôi, hai vở tuồng sân khấu!
Anh và tôi!
 
Với anh, nước mắt thật không chảy xuống,
Anh chỉ cau mày chút đỉnh
Nỗi đau, anh không thú nhận.
Chỉ là một trò chơi!
 
Còn tôi, tâm hồn tôi nghiền nát đôi vai tôi
Thân thể tôi là những vết thương,
nhưng phần thiếu sót là ở anh chứ không phải ở tôi!
 
...................................................................................................
 
Hôm nay, một bữa tiệc các nghệ sĩ,
nhiều khách mời, những tinh hoa khó với tới được.
Tán tỉnh và rượu chè; một vũ khúc.
Thế rồi cánh cửa sẽ đóng sập lại
và xin chào!
Một lúc tôi sẽ qua được thôi, trước khi nó căng phồng,
mấy ngụm vodka tôi sẽ uống, và rồi tôi sẽ biến mất,
tôi sẽ bước ra đường, nhúng đầu vào vòi nước và sẽ ướt.
 
Tôi sẽ đi vào mênh mông, và một bài thơ say sưa tôi sẽ sáng tạo.
Anh và tôi, hai vở tuồng sân khấu!
Anh và tôi!
Với anh, nước mắt thật không chảy xuống,
Anh chỉ cau mày chút đỉnh
Tiếng cười của anh không qua nổi.
Chỉ là một trò chơi!
Còn tôi, tâm hồn tôi nghiền nát đôi vai tôi
Thân thể tôi là những vết thương,
Và tiếng cười của tôi làm cho cả
thế giới cất tiếng cười vang!
 
 
 

Bất cứ ở đâu...

 
Cho dù em ở đâu,
hãy bước ra trước cửa chính!
Hãy đi vào những cánh đồng
Em nghe một tiếng gọi
Chính ta gọi em đấy!
 
Cho dù ta ở đâu,
Ta không có ở đấy.
Chính đó là cơn sốt
bởi em không có đấy
Đấy là sa mạc.
 
Cho dù em ở đâu,
Em không có ở đấy
Chính đó là cơn sốt
bởi lẽ ta không có đấy
Đấy là sa mạc.
 
Cho dù ta ở đâu
Em ở đấy
Vâng, chúng ta ở đấy
Như sự im lặng
Sau tiếng hát kia,
 
Như hai trái táo
Trên một cây anh đào.
 
 
 

Bài ca nhập cuộc

 
Hãy đến đây, anh chàng, ta có đôi điều muốn nói
Hãy đến đây, tất cả, đủ hết mọi thân phận:
da màu, da trắng, da đen.
Hãy đến, nhất là các bạn, những kẻ thấp hèn nhất.
Bước qua cánh cửa mở rộng.
Có đủ chỗ cho mọi người
dưới vòm mái lớn bầu trời.
Các bạn hãy ra đường,
trên những đồng cỏ, trên những khoảng không,
trên đồng ruộng, trên bãi cỏ, trong các bãi chăn,
dưới ánh mặt trời, trong những bóng mây.
Hãy lên cao.
Hãy xuống thấp.
Hãy đứng trên mặt bằng.
Dưới ánh mặt trời, trong những bóng mây.
Có đủ chỗ cho mọi người
dưới vòm mái lớn bầu trời, trên mặt đất mà tôi và cả anh
chúng ta đã cùng biến thành một biển nước mắt.
 
 
 

Với chàng em sẽ hạnh phúc hơn

 
Em hãy hiểu điều ta muốn nói
Hãy cố hiểu rõ điều ấy
Như những lời chúc đẹp nhất, chúc ngày kỷ niệm
Hay những lời chúc đầu năm, có lẽ còn đẹp hơn
Nói lên giữa khuya với một giọng run, lời chúc thực thụ
Với chàng em sẽ hạnh phúc hơn
Hạnh phúc hơn nhiều khi em đến với chàng
Còn ta, thế –
Kẻ lang thang, tâm hồn bất định
Sống với ta thì chỉ có thể
đi vào trong truông trong trảng
và quên hết mọi thứ
thời nào, thế kỷ nào
năm nào, tháng nào, ngày nào
và giờ nào
sẽ ngừng
và khi nào sẽ bắt đầu
Em hãy đừng nghĩ là ta không yêu em
Hoặc chỉ yêu một chút
Ta yêu em bao nhiêu, ta sẽ không nói
bởi điều này không nói ra được
Yêu không biết mấy, và còn hơn thế
Và thế nên, vĩnh biệt
Xin em hiểu cho, vĩnh biệt
 
Với chàng em sẽ hạnh phúc hơn
Hạnh phúc hơn nhiều khi em đến với chàng
Còn ta, thế –
Kẻ lang thang, tâm hồn bất định
Sống với ta thì chỉ có thể
đi vào trong truông trong trảng
và quên hết mọi thứ
thời nào, thế kỷ nào
năm nào, tháng nào, ngày nào
và giờ nào
sẽ ngừng
và khi nào sẽ bắt đầu
Sống với ta thì chỉ có thể
Lặng lẽ biến mất
 
 
---------------------
“Cuộc đời không phải là một sân khấu”, “Bất cứ ở đâu...”, “Bài ca nhập cuộc” và “Với chàng em sẽ hạnh phúc hơn” dịch từ bản tiếng Pháp “La vie n’est pas un théâtre”, “N’importe où...”, “Introït/chant d’entrée” và “Avec lui tu seras plus heureuse” của Mary Telus.
 
Ảnh trên: Edward Stachura chỉ còn một cánh tay trái.
 
 
Đã đăng:
Không ai biết con đường của những vì sao; / Trong chúng ta ai là kẻ được chọn?... | Người là một con sói đối với người / Người là một sợi dây đối với người / Bạn chớ để người khác nhận chìm mình / Bạn chớ để người khác siết chặt mình... | Có đứa chơi bi ve với đôi mắt / của bố mẹ đã chết... | Dòng sông chảy / giữa đôi mắt cá / như một sắc cầu vồng / hay một vết dao cắt không lành... [Bản dịch Hoàng Ngọc Biên]
 
 

Các hoạ phẩm sử dụng trên trang này được sự cho phép của các hoạ sĩ đã tham gia trên trang Tiền Vệ

Bản quyền Tiền Vệ © 2002 - 2018